Помощничек
Главная | Обратная связь


Археология
Архитектура
Астрономия
Аудит
Биология
Ботаника
Бухгалтерский учёт
Войное дело
Генетика
География
Геология
Дизайн
Искусство
История
Кино
Кулинария
Культура
Литература
Математика
Медицина
Металлургия
Мифология
Музыка
Психология
Религия
Спорт
Строительство
Техника
Транспорт
Туризм
Усадьба
Физика
Фотография
Химия
Экология
Электричество
Электроника
Энергетика

Тэкст і яго арганізацыя

Тэкст : паведамленне, якое напісанае, надрукаванае (выказванне, абзац, раздзел твора і г. д.) або выказанае вусна, і якое характарызуецца сэнсавай і структурнай завершанасцю, і якое можна ўзнавіць, паўтарыць у тым самым выглядзе[1].

Паводле спосабаў выкладу інфармацыі адрозніваюць тры тыпы тэкстаў: апавяданне, апісанне, разважанне. Паводле стылю адрозніваюць тэкст мастацкі, навуковы і інш.

У залежнасці ад стылю, тэкст арганізоўваецца з дапамогай адпаведных сродкаў арганізацыі: лексічных і структурных канструкцый, зрокавага афармлення і пад. Мінімальнай сэнсава закончанай адзінкай тэксту з'яўляецца сказ. Адносна класіфікацыі абзацу ў дачыненні да тэксту думкі мовазнаўцаў разыходзяцца.

Апавяданне: тып тэксту, у якім паведамляецца пра дзеянні, падзеі, якія адбываюцца паступова, паслядоўна. Характэрны для мастацкай літаратуры. Звычайна ў такім тэксце ўтрымліваюцца зачын і заканчэнне, а самі падзеі ўтвараюць паслядоўнасць адносна завершаных частак.Апісанне: тып тэксту, які з'яўляе дакладную (паводле магчымасці) слоўную перадачу, адлюстраванне прадмета, дзеяння ці стану ў іх істотных прыкметах. Характэрны для навуковай літаратуры.Разважанне: тып тэксту, у якім разгляд пэўных пытанняў, праблем грунтуецца на лагічнасці, аргументаванасці; меркаванні, якія выказваюцца ў адносінах да пэўных праблем, палажэнняў і пад., параўноўваюцца адно з адным, затым групуюцца ў лагічную паслядоўнасць, на аснове якой робяцца пэўныя заключэнні, вывады. Тып, асабліва характэрны для навуковай літаратуры.

Тэксты-разважанні ў сваёй структуры маюць тры часткі: тэзіс, доказы-аргументы, вывады.

Тэкст - гэта вынік маўленча-мысліцельнай дзейнасці людзей, які фіксуецца ў вуснай ці пісьмовай форме. Вуснае маўленне мае пераважна від дыялога, а пісьмовы тэкст выступае ў форме маналога; вуснае маўленне заўсёды працякае на базе агульнай для субяседнікаў сітуацыі, што робіць яго эліптычным, а пісьмовы тэкст, як правіла, максімальна стандартызавпны, нарміраваны і разгорнуты. У параўнанні з вусным маўленнем пісьмовы тэкст мае больш багаты лексічны склад, шматпланавую семантычную арганізацыю, часцей выкарыстоўвае сінтаксічна складаныя сказы. Вусны тэкст існуе толькі ў працэсе маўлення, пісьмовы тэкст застаецца ўвесь час існавання матэрыялаў, на якіх ён запісаны.

Тэксты дзеляцца на звязныя і нязвязныя. У першым выпадку яны ўяўляюць сінтаксічна арганізаваныя вынікі моўнай дзейнасці (навуковыя, публіцыстычныя, мастацкія і іншыя творы), у другім - сукупнасць тых ці іншых моўных даных (слоўнікі, спісы імён і г.д.).

Тэматычна тэксты дзеляцца ў адпаведнасці з іх адносінамі да канкрэтных навуковых дысцыплін, сфер дзейнасці і заняткаў людзей, а ўнутры кожнай такой сферы робіцца больш падрабязнае разгалінаванне пісьмовых тэкстаў. Так, тэксты мастацкай літаратуры - вершаваныя і празаічныя, драматычныя і недраматычныя, з улікам жанраў - раманы, аповесці, апавяданні, эсэ і інш.

З лінгвістычнага боку ў тэксце вылучаюцца: кампаненты, ці адзінкі тэксту; сувязі і адносіны паміж гэтымі кампанентамі; семантыка тэксту. Матэрыяльныя кампаненты тэксту ствараюць даволі строгую іерархічную паслядоўнасць, у якой кожны папярэдні кампанент выступае як частка наступнага, у выніку чаго атрымліваецца такі ланцужок: літара - слова - сказ - абзац - тэкст. У вялікім тэксце (раман, аповесць, манаграфія і інш.) паміж абзацам і тэкстам знаходзяцца звычайна такія часткі тэксту, як параграф, раздзел, том. Разнастайныя адносіны паміж кампанентамі тэксту выступаюць у выглядзе граматычных і семантычных сувязей. Першыя паслядоўна аб’ядноўваюць элементы тэксту ў больш буйныя яго адзінкі (словы ў словазлучэнні, словазлучэнні ў сказы, сказы ў дыскурсы, дыскурсы ў тэкст). Другія ствараюць розныя па велічыні і складанасці сэнсавыя часткі тэксту, якія камбінуюцца адна з адной у розных прапорцыях. Змест, ці семантыка тэксту, мае надзвычай складаную структуру, у якой адлюстравана і задума аўтара, і знешняя рэчаіснасць, і значэнні слоў, словазлучэнняў, сказаў, і так званыя фонавыя веды (прэсупазіцыі), што чытаюцца паміж радкоў тэксту, і г.д. У навуковым тэксце з пункту гледжання яго фармальнай арганізацыі разгортваюцца 2 сэнсавыя лініі: сам змест тэксту і спасылкі на тую ці іншую літаратуру, у кантэксце якой і функцыяніруе навуковы тэкст.

У асноўным у полі зроку сучаснай навукі пра тэкст знаходзяцца толькі вербальныя (слоўныя) знакі, але сапраўдную рэчаіснасць тэксту складаюць і шматлікія невербальныя знакі (лічбы, формулы, сімвалы, схемы, малюнкі, табліцы, фатаграфіі, знакі прыпынку, дыяграмы, чарцяжы і інш.), якія ў некаторых відах тэкстаў (матэматычных, тэхнічных і г.д.) займаюць больш месца і выконваюць большую інфарматыўную ролю, чым пісьмовыя сродкі натуральнай мовы. Немалаважныя для тэксту і разнастайныя спосабы напісання літар і слоў, шматлікія прыёмы іх выдзялення ў тэксце (падкрэсліванне, набор розным шрыфтам, ужыванне каляровай афарбоўкі і г.д.).

У залежнасці ад таго, як выказваецца думка, тэксты бываюць трох тыпаў: апавядальныя, апісальныя і тэкст-разважанне.

У апавядальных тэкстах апавядаецца пра нейкую падзею, даецца мастацкае апісанне пэўнай з’явы і г.д. Апавяданне можа спалучацца з апісаннем і разважаннем.

У апісальных тэкстах засяроджваецца ўвага на апісанні, канкрэтнай характарыстыцы, дэталізацыі пэўных фактаў, з’яў, падзей. Апісанне часам пераходзіць у апавяданне.

У тэкстах-разважаннях аўтар разважае, даказвае, тлумачыць нешта.

 

36. Стылістыка як раздзел мовазнаўства. Функцыянальныя стылі беларускай мовы

Словы, якія ўтвараюць лексічны склад беларускай мовы, адрозніваюцца сваім ужываннем. Пры размове або на пісьме з лексічнага багацця мы выбіраем толькі патрэбныя нам словы. Так, пратакол сходу, заява, загад ці справаздача шмат

чым адрозніваюцца ад пісьма бацькам ці гутаркі двух сяброў. Гэта абумоўлена наяўнасцю ў мове стыляў, для кожнага з якіх характэрны пэўны набор слоў і выразаў, свая экспрэсіўнасць і выразнасць.

Моўны стыль — разнавіднасць літаратурнай мовы, сукупнасць моўных сродкаў, ужыванне якіх залежыць ад мэт і зместу выказвання. Асаблівасці таго ці іншага стылю, яго адметныя рысы вызначаюцца складам лексікі, фразеалогіі, характарам сказаў і граматычнымі формамі слоў. 3 улікам гэтага лексіка размяркоўваецца па стылістычных разрадах.лексікі У кніжнай мове выдзяляюць наступныя стылі: афіцыйна-справавы, навуковы, публіцыстычны, стыль мастацкай літаратуры. Гутарковай разнавіднасці мовы адпавядае гутарковы стыль.

Афіцыйна-справавы стыль — гэта стыль дзяржаўных пастаноў, указаў, дагавораў, пагадненняў, інструкцый, загадаў, справаздач, пратаколаў і інш. Для яго характэрны строгасць у адборы слоў і выразаў, аднастайнасць, сцісласць, эканомнасць выкладу, пэўная колькасць стандартных слоў і выразаў: прысутнічалі, слухалі, згодна з пастановай, прысвоіць званне, вывесці са складу, па лініі, у мэтах, закон, адзначыць, ратыфікацыя, пастанавілі, спра-ваздачны перыяд.

Навуковы стыль характарызуецца аб'ектыўнасцю, акрэсленасцю, дакладнасцю і лаканічнасцю выкладу, інфармацыйнай насычанасцю. Для яго, як і для афіцыйна-справавога стылю, не характэрна ўжыванне вобразных, эмацыянальна-экспрэсіўных моўных сродкаў. Навуковы стыль выкарыстоўваецца ў даследаваннях па розных галінах ведаў, у навуковых працах. У гэтым стылі ўжываюцца нейтральныя словы з прамым значэннем, а таксама словы-тэрміны, якія абазначаюць разнастайныя навуковыя паняцці з розных галін веДаў: аналіз, вокіслы, дэдукцыя, блюмінг, пракатны стан, парадыгма, дэфініцыя, фармант.

Публіцыстычны стыль адрозніваецца ад іншых моўных стыляў сваім прызначэннем: яго моўныя сродкі разлічаны не толькі на паведамленне, перадачу пэўнай інфармацыі, а і на эмацыянальнае ўздзеянне. Гэты стыль выкарыстоўваецца ў мове газет, часопісаў, радыё, тэлебачання, у выступленнях на мітынгах, сходах, у мове артыкулаў на грамадска-палітычныя тэмы.

Публіцыстычны стыль характарызуецца шырокім ужываннем слоў і выразаў грамадска-палітычнай тэрміналогіі і публіцыстычнай лексікі: сацыялістычны лад жыцця, інтэрнацыяналізм, адданасць доўгу, кіруючая роля КПСС, авангард сацыяльнага прагрэсу, дэмакратычныя асновы, гонка ўзбраенняў, разрадка міжнароднай напружанасці, істотны, актуальны, грамадзянскі, рост дабрабыту.

Гутарковы стыль — гэта стыль штодзённай гутаркі людзей. У ім выкарыстоўваюцца агульнанародныя словы, а таксама дыялектызмы, прафесіяналізмы, прастамоўныя словы. У вуснай форме гутарковага стылю вялікую ролю адыгрываюць жэсты, міміка, інтанацыя, поза. Многія словы гэтага стылю маюць эмацыянальную афарбоўку, выражаюць станоўчыя ці адмоўныя адносіны чалавека да прадметаў і з'яў рэчаіснасці. Гутарковым словам уласціва стылістычнае адценне неадабрэння ці адабрэння, ласкальнасці, павелічальнасці, жартаўлівасці, іроніі, знявагі, пагарды: ваяка, здаравяка, балбатун, вершаплет, скварка, брынкаць, балбатаць, швэндацца, валтузіцца, бубніць. Эмацыянальна-экспрэсіўная афарбоўка і ацэначнасць можа перадавацца лексічным значэннем слова: вочы, (нейтр.) — лупы (разм., зняваж.), скеміць (нейтр.) — сцяміць (разм., адабр.), прыхарошвацца (нейтр.) — падчапурвацца (разм., жарт.) або надавацца з дапамогай памяншальных і павелічальных суфіксаў: госцейкі, дачушка, шчасцейка, даўжэзны, таўшчэзны, бялюсенькі. Сярод гутарковай лексікі асобна вылучаюцца прастамоўныя словы. Яны ўжываюцца для адмоўнай характарыстыкі асобы і маюць ярка выражаную экспрэсію: вярзіла (пагард.), цюхі{яй (пагард.), скнара (зняваж.), падліза (абразл.).

У сістэме стыляў мовы асобнае месца займае стыль мастацкай літаратуры. Тэматычнае і жанравае багацце твораў патрабуе разнастайнасці і багацця выяўленчых сродкаў, таму гэты стыль характарызуецца выразнасцю, вобразнасцю, эмацыянальнасцю, здольнасцю выклікаць розныя пачуцці. Для яго, у адпаведнасці з творчай задумай аўтара, характэрна выкарыстанне слоў кніжнай і гутарковай лексікі, устарэлых слоў, неалагізмаў, шырокае ўжыванне слоў з пераносным значэннем, антонімаў, сінонімаў, розных выяўленчых сродкаў мовы: эпітэтаў, параўнанняў, метафар, перыфраз, гіпербал, алегорыі, гратэску, сімвалаў, іроніі і інш. У вершаваных творах сустракаюцца паэтычныя словы, якія маюць адценне лірычнасці, асаблівай узнёсласці, урачыстасці, святочнасці: ветразь, ясназорны, азораны, барвы, адвечны, ліра, пясняр, звонкаструнны, срэбразвонны, кайданы, гмах, сінявокі, агняцветны, жытнёвы, шумналісты, легкакрылы. Для мастацкага стылю характэрна выкарыстанне народна-паэтычных, фальклорных слоў: матухна, лецейка, жыцейка, зямліца, чырвона сонейка, зараначка, донька.

У сучаснай беларускай мове назіраецца ўзаемадзеянне стыляў, пранікненне слоў з адных стыляў у другія, што абумоўлена ўмелым і трапным адборам слоў, іх мэтанакіраваным выкарыстаннем. 3 развіццём культуры, асветы кніжныя словы замацоўваюцца ў гутарковым стылі, а гутарковыя — у іншых стылях, што звязана з цесным узаемадзеяннем і збліжэннем літаратурнай мовы з народна-дыялектнай.


 




©2015 studenchik.ru Все права принадлежат авторам размещенных материалов.